Takie czasy

Free texts and images.
Jump to: navigation, search

Takie czasy • Opowiadanie • written by Kornel Makuszyński
Takie czasy
Opowiadanie
written by Kornel Makuszyński
Info Simple bw.svg Takie czasy: Information and licence SemiPD-icon.svg

Dyrektor wielkiego domu towarowego (śledzie, ryż, sardynki, kawa, sago, meble gięte, bawełna, mąka, kapelusze, wino, asfalt - tylko wagonami) - otworzył ogromną żelazną kasę i spojrzał w jej wnętrze. Tak patrzy zbrodniarz w przepaść swego sumienia w godzinę przed powieszeniem, tak patrzy wędrowiec na pustyni w otchłań wyschłej do cna studni, tak patrzył Hamlet w grób świeżo wykopany. Porównania te malują należycie barwę spojrzenia nieszczęśliwego tego człowieka i określają niemal ściśle zawartość kasy. Przypominała ona dość żywo żołądek takiego bęcwała, co czyni z siebie widowisko, głodząc się przez dni trzydzieści, albo urzędnika jedenastego stopnia w trzydziestym dniu miesiąca. Natura obawia się próżni, uczyniwszy zaszczytny wyjątek dla żelaznych kas i naszych żołądków. Aby pustej rozpaczy tej opasłej kasy do zupełnego nie doprowadzić obłędu, dyrektor wielkiego domu towarowego (śledzie, ryż, sardynki, asfalt itd.) - zapełnił ją próbkami saga i pustymi pudełkami od papierosów, jakby na znak, że treść zawsze idzie z dymem, a pozostaje tylko pudło alias trumna.

Patrzył długo z rzewną melancholią w czarny brzuch kasy, po czym gwizdnął i machnął ręką, z czego najmniej bystry obserwator pojąłby przy nieznacznym wysiłku dowcipu, że człowiekowi temu jest wszystko jedno. Jest to stan ducha wcale przyjemny, przypominający wakacje lub powrót do natury w stanie zupełnej nagości. Dlatego pan dyrektor gwizdał i dlatego machał ręką. Żelazny bałwan kasy wydęty powietrzem nie zdradzał żadnych uczuć, znikąd tedy miły ten człowiek nie mógł spodziewać się współczucia; wprawdzie komornik, indywiduum wyjątkowo czułe posiadające serce, uścisnął mu dzisiaj dłoń, nieznaczną mu to jednak sprawiły ulgę, był zresztą przekonany, że ów Merkury prawa szuka w ten sposób, wielce chytry, na jego palcach. ocalałego pierścionka; byłoby to zbędne, dyrektor bowiem byłby sprzedał nie tylko pierścionek, lecz złote plomby, na nieszczęście jednak zęby miał zdrowe. Do dnia dzisiejszego miał jeszcze nadzieję, która jednak przed godziną z wielkim szlochem powiedziała mu przez telefon, że i ją też diabli wzięli. Od razu zresztą narodziła się inna, która mu z ręką na bardzo chorowitym sercu oznajmiła, że jeśli przetrzyma przez tydzień, może się cokolwiek uda zrobić „w asfalcie”, bo sago na nic, a meble gięte też psa warte (trumna jest meblem „stosowanym”). Tydzień… W jaki sposób można przetrzymać tydzień? Powiedział raz Izio Kohn do Pana Boga: „Panie Boże! U Ciebie milion lat to jedna chwileczka, a milion złotych to jeden grosz… Daj mi jeden grosz!” - A Pan Bóg mu na to: „Panie Kohn, poczekaj pan chwileczkę!” Wedle tej rachuby miał czekać pan dyrektor przez tydzień, który się mógł okazać milionem lat. Tymczasem jutro, „jutro, jutro z rannym brzaskiem”, przyjdą tacy wytrawni specjaliści, którzy wyniosą biurko, stołki, ciężarną kasę, uległy dywan i będą próbowali zabrać i ścianę mieszkania, co im się też wreszcie kiedyś uda, kiedy nabiorą wprawy. Można wzruszyć skałę, można rzewnością łez najtwardszego ocyganić Izraelitę, można nawet wzruszyć wydawcę, nikt jednak jeszcze nie wzruszył człowieka z wekslem. Próbował tego raz pomylony Jeden słowik, ale zdechł, bo od rozśpiewanego szlochu serce mu pękło. Trzeba by cudu, na to jednak trzeba być rabinem. Jakże tedy wytargować u mrocznej wieczności kilka dzionków, aby znaleźć na odmętach tę brzytwę, której by się można chwycić i zaczerpnąć powietrza? Jak powiedzieć człowiekowi z wekslem: „Chcę, ale nie mogę, podaruj mi tydzień!” - „Ha!” - odrzeknie człowiek z wekslem i ani słowa więcej. Potem wbije mu nóż w nieszczęsne osierdzie.

Pan dyrektor jęknął, a kasa, dając wreszcie znak życia, odpowiedziała mu też dudniącym jękiem. Pogładził ją za to miłośnie po brzuchu i usiadł przy biurku. Ujął pióro i nakreślił dwa słowa. Bystry czytelnik pojmie od razu, że nie był to tytuł wiersza ani początek piosenki, lecz owe dwa żałobne, krepą owite i rozpłakane słowa: Mój testament.

W kinematografie dzieje się zawsze tak, że bohater, który te słowa napisał, wyjmuje następnie z prawej szuflady biurka rewolwer, przez chwilę go ogląda, dziwnie się uśmiecha, płótno zaciemnia się, a w następnym obrazie jesteśmy już na cmentarzu. Pan dyrektor nie mógł naśladować tak doskonałego wzoru, gdyż nie miał rewolweru i jedynie sznur portiery mógł mu oddać wyborną usługę. Trudno. Wedle stawu grobla.

Zdawało mu się, że światło przygasło, kiedy czarne litery w śmiertelnym ustawiał ordynku, a przez gabinet powiał wiatr. Gazeta zaszeleściła na biurku i jak gdyby usiłowała zwiać z tego przybytku śmierci. Pokój jak gdyby ożywił się od chwili, kiedy z czeluści czarnej kasy śmierć wypełzła, jak nakrapiany wąż. Poruszyła się portiera, oczekując niecierpliwie na wisielca. Dyrektor spojrzał na nią przypadkiem, błądząc spojrzeniem, jak gdyby chcąc znaleźć dokoła siebie coś, co warto komuś zapisać w testamencie. Zdziwił się tedy cokolwiek, ujrzawszy przedmiot do niego nie należący, bo rewolwer.

Nie wiem skąd, ale w samą porę! - pomyślał z rozczuleniem.

Za rewolwerem jednak ukazała się ręka, najzupełniej mu niepotrzebna, a za ręką żywe indywiduum z gębą, która tylko przy nadzwyczajnej protekcji mogłaby wziąć nagrodę na konkursie męskiej piękności.

- Czy pan do mnie? - zapytał dyrektor uprzejmie.

- Ręce do góry! - krzyknął nadobny mąż i wyszczerzył zęby, widocznie aby pomóc rewolwerowi.

- Z przyjemnością, ale po co?

- Bo panu roztrzaskam łeb!

- Z nieba mi spadłeś, człowieku! - rzekł dyrektor wzruszonym głosem.

- Ręce do góry! Prędko!

- Mówiłem już panu, że to nie ma sensu.

Opryszek spojrzał na niego trojgiem oczu, dwojgiem osobistych, dość kaprawych, i czarnym okiem browninga, z wielkim zdumieniem.

- Czemu pan nie podnosi rąk?

- Bo to nudne i męczące. Zamknij pan okno, bo nieznośnie wieje i ktoś może pana zobaczyć. Potem proszę usiąść…

Dżentelmen spojrzał na niego jak na wariata.

- Czy pan jest urżnięty, czy fijoł?

- Ani jedno, ani drugie.

- Ma pan broń?

- Mogę pana tylko ugryźć.

- Niech się pan nie rusza!

- Ani myślę.

- Jeśli się pan poruszy, to panu łeb rozwalę.

- Zbytek łaski, zresztą pan i tak nie wystrzeli, bo się pan boi hałasu. Chodźże pan tu bliżej, do stu diabłów.

- To jakaś podrywka! Niech pan odejdzie od biurka.

- Nigdy niczego nie odmówiłem gościowi.

- Dobrze, a teraz niech pan tyłem podejdzie do mnie.

-- Sam mnie pan do tego zmusza, że odwracam się tyłem do kogoś, co mnie raczył odwiedzić. Ach! jak mi niemiło!

Opryszek obszukał go błyskawicznie.

- A w biurku nie ma pan broni?

- Pan zechce sprawdzić, ale czy to ładnie, by człowiek tak dotkliwie nie wierzył człowiekowi?

- Dzisiaj nikomu nie można wierzyć! - rzekł opryszek zawstydzony.

Przeszukał szuflady biurka i dodał z uznaniem:

- Ale panu można. W porządku!

- Bardzo mnie to cieszy. Teraz niech pan schowa browning, gdyż ludzie wytworni nie rozmawiają z rewolwerem w ręce, niech pan usiądzie i niech mi pan zechce powiedzieć, czemu zawdzięczam tak miłe spotkanie?

- Czy pan tu jest sam?

- Nie!

Opryszek poruszył się niespokojnie.

- Kto tu jeszcze jest?

- Śmierć! - rzekł pan dyrektor wcale ponuro.

Gość przekrzywił śmiesznie głowę i spojrzał na niego podejrzliwym wzrokiem.

- Czy pan umie czytać?

- Jestem wykształcony! - rzekł opryszek.

- W takim razie niech pan przeczyta ten papier leżący na biurku.

Opryszek po chwili uczynił to, co pan dyrektor uczynił przedtem: gwizdnął i machnął ręką. Potem bolesnym ruchem włożył rewolwer do kieszeni, zbliżył się do otwartej kasy, obejrzał ją, smutno pokiwał głową i straszliwie zbolały usiadł na skórzanej kanapie.

- Wpadłem! - rzekł rzewnie.

- O jak mi przykro!

- To już trzeci raz w tym tygodniu.

- Co pan mówi! I są tacy, co wam zazdroszczą….

- Ależ pan jest na glanc! To dlatego nic się pan nie bał? Ja się więcej bałem… I pan chciał zrobić ze sobą koniec?

- Nie tylko, że chciałem, ale chcę w dalszym ciągu i dlatego bardzo cieszę się z poznania pana, gdyż mi pan pewnie nie odmówi jednej drobnej rzeczy.

Gość spojrzał na niego jak baran z nagła ogłupiały.

- Pan będzie tak dobry i pożyczy mi swego rewolweru.

- Nigdy! - krzyknął opryszek.

- Czemuż pan jest tak nieuprzejmy? Czy panu żal, że ja się zastrzelę?

- To nie, ale jak ja potem odbiorę rewolwer?

- Policja panu zwróci…

- Wypluj pan to słowo! Policja rewolwer zwróci, ale mnie nie zechce zwrócić.

- Aha! to bardzo prawdopodobne. Szkoda, wielka szkoda. Trzeba będzie się powiesić.

Opryszek podrapał się w głowę, co jest oznaką, że głowa powzięła jakieś postanowienie, lecz tylko serce jeszcze się waha.

- Bardzo mi pana żal - rzekł - chociaż pan jest burżuj… Nie ma pan innej rady?

- Nie… Ale czekaj pan! Można by zrobić mały szwindel, gdyby mi pan chciał dopomóc.

- Ja? To się nie da zrobić. Ja jestem uczciwym człowiekiem!

- Od chwili kiedy pan schował browning, nie śmiałbym temu zaprzeczyć.

- Czy to wielkie paskudztwo?

- Wcale małe. Uważa pan, sprawa jest taka: gdybym przetrzymał tydzień, może by mi się udało wybrnąć, w tym celu jednak musiałbym ułagodzić wierzycieli i okazać im, że chciałem, ale na razie nie mogłem. A czemu nie mogłem? Bo i mnie dzisiejszej nocy okradli. Jakiś drab rozpruł kasę i zabrał przygotowaną gotówkę. Wierzyciele wzruszą się i dadzą mi odetchnąć. To pańska wizyta taki we mnie urodziła pomysł. Co pan na to?

- To jest grube łajdactwo!

- Ja wiem, że pan jest na te rzeczy bardzo czuły, ale uważa pan, ja to wezmę na moje sumienie, a pan mi tylko pomoże i rozpruje kasę.

- Nigdy tego nie zrobię!

- Zrobi pan. Po co pan tu przyszedł?

- Wywłaszczyć pana.

- Byłby pan rozbił kasę?

- Tak, bo nie wiedziałbym, że jest pusta. Skląłbym pana potem i tyle, ale otwierać otwartą kasę, o której wiem, że w niej nic nie ma, to nie jest honorowa sprawa. Zawsze trzeba pracować dla idei. A tak co? Miałbym uczucie, że znieważam trupa albo się znęcam nad bezbronnym. To brzydka sprawa.

- Rozumiem pana, jednak niech pan to dla mnie zrobi. Po co ma pan odchodzić z próżnymi rękami?

- Z próżnymi jak z próżnymi, bo zabiorę panu futra.

- Futra? Pan jest zbyt łaskaw, że stary płaszcz nazywa futrem. O, tam wisi!

Opryszek wydął usta z prawdziwym niesmakiem.

- Dawno już tak nie wpadłem - rzekł ponuro.

- Widzi pan! Czyż nie lepiej przeto zarobić coś uczciwie?

- Jak to „zarobić”?

- Przecie za darmo nie będzie pan pracował. Ma pan narzędzia?

- Coś tam mam…

- Ile to będzie kosztowało?

Dżentelmen obejrzał starannie kasę jak lekarz chorego; stukał, pukał, mierzył grubość stalowej ściany, długo obliczał, patrzył w powałę, potem znów na kasę, wreszcie rzekł:

- Dwie godziny roboty. Pięćset złotych!

Dyrektor oburzył się.

- Panie, czyś pan oszalał? Za dwie godziny? Kto tyle zarabia?

- Zapytaj pan tego adwokata, co mnie niedawno bronił; pyskował przez dwie godziny i wziął tysiąc. Da pan czterysta?

- Nie dam.

- To rób pan sam. W całej Warszawie jest dwóch, trzech takich, jak ja. Udało się panu spotkać najlepszego majstra, a targuje się pan jak Żyd. Ile pan da?

- Dwieście i sam panu będę pomagał.

- Byle nie to! Fuszer nie może brać się do delikatnej roboty, bo zaraz poznają, za to szwindel; to trzeba robić precyzyjnie. Ostatnie słowo: dwieście pięćdziesiąt.

- Pan jest ciężki w interesach!

- Ale honorowy. Przecie mógłbym panu zabrać pieniądze i pójść sobie.

- A ja się wcale tego nie boję!

- Bo pan widzi, że ma pan do czynienia z uczciwym człowiekiem. Więc zgoda?

- Zgoda!

- Będzie zrobione elegancko. Potem pan wyjdzie drzwiami, a ja oknem.

- Nie złapią pana?

- Czy pan mówi do dziecka, czy do fachowca? Jazda, bo szkoda czasu! Zamknij pan tę sierotę i niech się pan przygląda, bo nigdy nie wiadomo, co się komu w życiu przyda. Ale jeden warunek: niech pan moje honorarium włoży przedtem do kasy, to mi się lepiej będzie pracowało.

- Słuszna uwaga!

Dyrektor podszedł do biurka, długo, długo szukał, po czym włożył do kasy zamkniętą kopertę.

- Wal pan! - rzekł wesoło.

Tajemniczy Dżems spojrzał na kasę jak na kochankę i począł pracować w uniesieniu. Oczy mu błyszczały, jakby natchnione i chmurne. Pieścił się swoją robotą, a kasa poddawała mu się ulegle jak rozmiłowana hurysa. Dyrektor przyglądał się z niezwykłym uznaniem i z głębokim szacunkiem dla wybornego znawstwa; wydawał czasem okrzyki podziwu, kiedy stalowa blacha darła się jak papier.

- Cesarskie cięcie! - zawołał.

- Gotowe! - rzekł pracowity dżentelmen ocierając pot z czoła. - Robiłem zmienioną cokolwiek metodą, aby nie poznali, że to ja, zresztą mam doskonałe alibi.

- Boję się, czy pana nie skrzywdziłem - rzekł melancholijnie dyrektor. - Znalazł pan kopertę?

- Jest!

- Uczciwie pan zarobił tę drobnostkę…

Opryszek wydał głuchy jęk.

- Co to? Co to znaczy? - zakrzyknął.

- Jak to co? Honorarium…

- Przecie to nie pieniądze, to weksel!

- A cóż pan myślał, że pan dostanie gotówką? Z księżyca pan zleciał czy co? Kto dziś płaci gotówką? Jest to pierwszorzędny weksel Cyterszpila i Kanarka.

- Co ja mam z tym zrobić?

- Podpisać imieniem i nazwiskiem i puścić w ruch. Pańskie nazwisko wzmocni weksel.

Dżentelmen spojrzał na niego z bezbrzeżnym politowaniem.

- Szkoda, że pan się nie powiesił - rzekł ponuro.

- Nie dziś to jutro - odrzekł dyrektor.



SemiPD-icon.svg Works by this author are in the public domain in countries where the copyright term is the author's life plus 65 years or less. cs | de | en | eo | es | fr | he | pl | ru | zh
  ▲ top